‘De implementatie? Dat is gewoon een kwestie van doen!’ Was het echt zo simpel, dan was dit artikel niet geschreven. Lange tijd is het implementeren van beleid gelijkgesteld aan het één op één uitvoeren van maatregelen waartoe nu eenmaal door de directie op een bepaald moment besloten was. Die definitie van implementatie, ik noem het ‘implementatie oude stijl’ heeft ons echter op het verkeerde been gezet. Implementatie oude stijl gaat bijna altijd mis, vooral als het ingewikkeld wordt. En er zijn meer fundamentele bezwaren: het is niet risicoloos om gister genomen besluiten uit te voeren zonder te letten op wat er vandaag in de wereld is veranderd. Daarom is er een implementatie ‘nieuwe stijl’ nodig. Een implementatieproces dat de uitvoerders op de werkvloer meer ruimte geeft om de goede dingen te doen, en waarin beleidsmakers meer feeling krijgen met de praktijk. In dit artikel – gebaseerd op mijn proefschrift ‘Balanceren tussen uitvoering en bewuste afwijking van beleid’ – ga ik in op de problemen van implementatie oude stijl, en formuleer ik drie opdrachten om te komen tot een nieuwe stijl van implementeren.

Gemeenten in Zeeuws-Vlaanderen hebben te maken met een afname van de bevolking. Het komend decennium wordt een piek in het aantal huishoudens verwacht waarna deze naar verwachting zal gaan krimpen. Dit heeft zijn weerslag op de woningmarkt. De vraag naar woningen is op den duur minder dan het aanbod. Daardoor ontstaat een overschot aan woningen. Een van de mogelijke oplossingen om een grootschalige leegstand van woningen te voorkomen, is het samenvoegen van woningen. Door van twee woningen één te maken wordt het totaal aantal woningen immers verminderd. Bovendien kan op deze manier de kwaliteit van de woningvoorraad toenemen. Samen met collega Geert Claessens deed ik voor de SEV, de provincie Zeeland en de drie gemeenten Sluis, Terneuzen en Hulst onderzoek naar de mogelijkheden van samenvoegen van goedkope koopwoningen.

Actor-Network Theory (ANT) is rooted in science and technology studies. As a method for doing in-depth research it has now been used in other areas of science as well. ANT does focus on the connections that are being made and remade between human and non-human entities that are part of the issue at stake. It goes beyond the borders that are usually set: ANT does not stop the investigation when it enters contexts or so called ‘underlying structures’. Tracing back connections can be done by (participatory) observation, document analysis or in-depth interviews.

Tussen 2006 en 2011 schreef ik aan mijn proefschrift over de implementatie van beleid bij woningcorporaties. Op basis van documentenstudies en interviews met alle mogelijke betrokken - van bewoners tot directeuren - reconstrueerde ik de uitvoeringsprocessen bij vier woningcorporaties.

Veel corporaties hebben ergens een rapport ‘strategisch voorraadbeleid’. Soms ligt het prominent op het bureau van de beleidsmedewerker, andere keren is er na lang zoeken nog één exemplaar in het archief te vinden. Maar één ding is zeker: als je het rapport uiteindelijk in handen hebt en open slaat, komen talloze beleidslabels tevoorschijn. Namen als doorexploiteren, vernieuwen, sloop/nieuwbouw en verkoop staan hoog in de top 10. Deze beleidslabels stralen een jeugdig enthousiasme en optimisme uit: ze kunnen de wereld aan. Het is alsof je het fotoboek van hun eerste levensdagen openslaat.

Wie denkt aan een mooie innovatie in de publieke sector kan veel kanten op. Een heel nieuw type bus bijvoorbeeld waarmee Connexxion in Friesland de concessie voor het streekvervoer won. Door samen met busbouwer Berkhof kleinere, lichtere, en dus goedkopere bussen te ontwikkelen, slaagde Connexxion er in om ook veel kleine kernen van openbaar vervoer te voorzien. Ook denk ik meteen aan het nieuwe zorgstelsel waardoor zorgverzekeraars zich ineens veel meer zijn gaan bezighouden met het bevorderen van zorginnovaties. Nog iets heel anders is prestatiegericht onderhoud, een nieuwe manier van samenwerking tussen woningcorporaties en aannemers bij het onderhoud van woningen. Ik denk verder aan innovaties waarop veel kritiek is: de OV-chipkaart en het rekeningrijden. Maar ook komt in me op: wat is eigenlijk een innovatie?