Voor een geografie-vak heb ik in 2002 een recensie van het boek 'Wachtend op de Dalai Lama' van Annelie Rozeboom geschreven.

Praktische gegevens

Titel:   Wachtend op de Dalai Lama.
Ondertitel:  Een reis door Tibet.
Auteur:  Annelie Rozeboom
Jaar van uitgave: 1999

Opbouw en samenvatting

'Wachtend op de Dalai Lama' is geen chronologische weergave van een reis door Tibet. Het boek is thematisch opgebouwd. Per thema wordt, na een korte inleiding, één of meer betrokkenen aan het woord gelaten. In het eerste hoofdstuk wordt een inleiding gegeven op de rest van het boek. Tibet was, na de Chinese machtsovername in 1950, lange perioden gesloten voor buitenlanders, maar sinds 1997 mag men weer naar Tibet reizen. In de interviews in het boek passeren in steeds de verschillende perioden van de laatste 50 jaar. De eerste jaren na 1950 waarin de Dalai Lama uiteindelijk vlucht naar India om een regering in ballingschap te beginnen komen aan de orde. Ook de culturele revolutie van de jaren 60 komt in de interviews terug. Na de culturele revolutie werd in 1978 een nieuw systeem geïntroduceerd. Mensen kregen toen, na een periode van communes, weer land voor zichzelf. In de interviews komen betrokkenen met allerlei verschillende achtergronden aan het woord. Aan de ene kant komen er Tibetanen en Chinezen aan het woord die blij zijn dat Tibet onderdeel van China is, en aan de andere kant komen er van beide groepen ook mensen aan het woord die voor een onafhankelijk Tibet zijn. Ook zijn er interviews met mensen die de scherpe kantjes van de tegenstelling tussen Peking en de regering in ballingschap van de Dalai Lama relativeren. Voorbeeld daarvan is de vroegere slaaf Bintsi. Ook de auteur komt al in hoofdstuk 1 tot de conclusie dat de werkelijkheid minder goed of slecht is dan beide partijen voorstellen. Ze schrijft: "Ik weet dat de Chinezen niet allemaal de wrede monsters zijn waar ze door sommige westerse Tibet-activisten voor worden uitgemaakt. En de Tibetanen, op hun beurt, maakten op mij niet de heilige indruk die ze in de westerse pers wel wordt toegedicht" (Rozeboom, 1999).

Achtergrond van de schrijfster

Annelie Rozeboom is geboren in Nederland, maar woont al sinds 1987 in het Chinese Beijing (Peking). Ze was onder meer correspondente voor dagblad Trouw, en is dat nu nog voor onder andere de weekbladen Elsevier en Intermediair. Naast artikelen in kranten en weekbladen heeft ze ook een aantal boeken geschreven. Naast 'Wachtend op de Dalai Lama'  heeft ze over China ook het boek 'De mythe van een Pekinees' geschreven. Het is niet 'zomaar' dat Rozeboom over China schrijft. In haar artikelen en boeken verkondigd ze ook haar mening over wetenschappers die China als studieobject hebben. Ze wil de mythen ontmaskeren die over China in Nederland bestaan. Daarbij bekritiseert Rozeboom de China-wetenschappers, die deze mythen volgens haar hebben gecreëerd en in stand gehouden (Van der Lugt, z.j.). In 'Wachtend op de Dalai Lama' beschrijft Rozeboom hoe ze op het idee kwam om specifiek over Tibet te schrijven. Via een Franse journaliste met we ze vijf jaar lang een woning deelde kwam Rozeboom in aanraking met een aantal Tibetanen, waardoor haar interesse voor Tibet was gewekt. Toen het vanaf 1997 mogelijk werd om naar Tibet te reizen besloot ze te gaan, en materiaal te verzamelen voor haar boek. De auteur heeft, naast de publicaties over China, ook een boek en diverse artikelen over Madagaskar geschreven.

Geografische context

Het boek kan vanuit een geografische invalshoek bekeken worden met behulp van een aantal geografische begrippen en ontwikkelingen. Het begrip representatie en de ontwikkeling van globalisering die ook invloed heeft op China zijn in mijn ogen de twee meest opvallende punten in het boek.

Representatie

In het boek geven de geïnterviewden steeds verschillende beelden van hetzelfde gebied (Tibet). Met andere woorden: verschillende mensen houden er verschillende representaties op na. Volgens Holloway en Hubbard (2001) zijn er drie verschillende manieren waarop het begrip representatie te begrijpen is. Van de drie perspectieven is de 'constructivist' belangrijk voor het boek. Hierbij wordt het volgende gesteld: "Meaning is produced by communication (.), rather than simply being transmitted through communication". Dit hebben de Chinese autoriteiten goed in hun oren geknoopt, gezien de voortdurende propaganda die de economische vooruitgang van Tibet volgens Rozeboom zonniger voorstelt dan deze in werkelijkheid is. Ook de Tibetaanse regering in ballingschap van de Dalai Lama schept haar eigen werkelijkheid, hoewel deze volgens Rozeboom dichter bij de waarheid blijft. Over claims van de regering in ballingschap over de slachtoffers van de Chinese overheersing in Tibet schrijft ze: "De Chinese media spreken dit natuurlijk tegen, maar de bannelingen baseren de cijfers vaak op Chinese interne documenten". De verschillende representaties werken ook door in de interviews. De geïnterviewden die de Chinezen steunen nemen ook de Chinese representatie van Tibet voor een groot deel over. Voor degenen die aan de kant van de Dalai Lama staan geldt datzelfde natuurlijk voor de representatie van de regering in ballingschap.

Het globaliserende China

Sinds 1978 doet ook China officieel mee aan de globaliserende wereldeconomie. In dat jaar werden in Zuid-China vier 'Special Economic Zones' (SEZ's) ingesteld. Sindsdien zijn steeds meer gebieden in China opengesteld voor buitenlandse investeerders (Cartier, 2001). Deze economische liberalisering is ingezet om het uiteenvallen van het land, zoals gebeurde met de Sovjet-Unie, te voorkomen. Tegelijk met de liberalisering is ook de Chinese houding tegenover Tibet veranderd. Na de onderdrukking tijdens de Culturele Revolutie, toen men in communes leefde, mogen mensen nu weer een eigen stuk land hebben om voedsel te verbouwen. Ook is Tibet sinds 1997 weer toegankelijk voor buitenlanders.

Onderwijswaarde

Na het lezen van het boek heb ik veel geleerd over Tibet. De onderwijswaarde van het boek schat ik dan ook hoog in. In het boek is duidelijk vanuit welke achtergronden uitspraken over Tibet worden gedaan. Ook worden alle partijen aan het woord gelaten. Het boek is, tot op zekere hoogte, dan ook te vergelijken met een professioneel onderzoeksrapport. Onderzoek is op twee manieren te bekijken. Mensen die veel waarde hechten aan kwantitatieve onderzoeksmethoden zullen de onderwijswaarde van het boek waarschijnlijk laag inschatten. Zij die meer waarde hechten aan kwalitatieve methoden zullen het boek echter juist erg hoog inschatten. Ikzelf denk dat de kwalitatieve manier waarop de auteur over Tibet schrijft ervoor zorgt dat de onderwijswaarde van het boek groot is. Kwantitatieve gegevens over een regio zijn volgens mij vooral handig om snel vergelijkingen te kunnen maken tussen verschillende regio's, maar om een regio goed te kunnen doorgronden is kwalitatief onderzoek nodig. Het boek is natuurlijk geen onderzoeksverslag, maar komt daar wel bij in de buurt. Voor een onderzoeksverslag belangrijke onderdelen zoals een onderzoeksopzet en een hoofdstuk met conclusie ontbreken weliswaar, maar de opzet is thematisch en hier en daar worden, vaak tussen de regels door, conclusies getrokken. Vooral de kritiek die de auteur heeft op de Westerse beeldvorming van Tibet als een spirituele en mysterieuze plek wordt goed onderbouwd door het materiaal uit de interviews.

Eigen oordeel en andere recensies

In de recensies uit de Volkskrant en Trouw wordt 'Wachtend op de Dalai Lama' erg positief omschreven. De Volkskrant constateert dat Rozeboom in haar boek "kordaat afrekent met zowel de versleten mythe als de 'supermarktboeddhisten' die hun ogen sluiten voor de harde realiteit in het door China bezette land". Ook Trouw schrijft dat Rozeboom tijdens haar bezoek verkeerde in "wat minder hoge sferen". Ikzelf denk dat deze constateringen juist zijn. Toch wil ik een kanttekening maken bij de manier waarop de auteur schrijft over de 'supermarktboeddhisten'. Over de ontmoeting met de Dalai Lama schrijft Rozeboom: "Een Nederlandse collega die in Delhi is gestationeerd vertelde dat de meest nuchtere Nederlandse vrienden helemaal onder de indruk waren teruggekeerd van een audiëntie met deze indrukwekkende historische figuur. Dus zit ik te wachten op mijn bekering. Ik probeer me te realiseren dat ik mijn levensdoel heb gevonden, straks ook buiten in rode pij ga lopen en voor de boeddha ga bidden. Maar er gebeurt niets. Wellicht heb ik het te druk met het stellen van enigszins originele vragen om een religieuze openbaring te ontvangen". Dit citaat neigt, zoals ook een aantal andere passages in het boek, in mijn ogen naar cynisme tegenover mensen die zich tot het Boeddhisme bekeerd hebben. Bovendien wordt de professionaliteit van andere journalisten in twijfel getrokken, omdat zij blijkbaar niet hebben getracht 'enigszins originele' vragen aan de Dalai Lama te stellen. Op zich is het natuurlijk goed dat Rozeboom Tibet eens van een heel andere kant belicht, maar dat had volgens mij ook wat minder cynisch gekund.

De auteur ontmaskert de mythen over Tibet volgens mij op een goede manier. De thematische indeling leest erg prettig. Ook de diversiteit van de geïnterviewden vind ik een zeer goed punt van het boek. Ben van der Lugt stelt dat Rozeboom zichzelf ten doel heeft gesteld om met het ontmaskeren van deze mythen ook wetenschappers terecht te wijzen. Bij een groot aantal mensen zullen deze mythen wellicht nog leven, maar of het noodzakelijk is om ook wetenschappers op grote schaal te wijzen op de mythen die ontmaskerd moeten worden vraag ik mij af. Ook de Amerikaanse wetenschapper Grunfeld stelde al in 1986 dat Tibet door velen op een verkeerde manier werd bekeken: "A land whose society and history have been so romantically homogenized that many call themselves 'experts' after reading a mer handful of texts, assuming that the uniformity of these accounts indicates their accuracy".

Bronnen